HOMA-IR Nedir?
HOMA-IR (Homeostatic Model Assessment of Insulin Resistance), vücuttaki insülin direncini değerlendirmek için kullanılan basit bir hesaplama yöntemidir. İlk kez 1985 yılında Matthews ve arkadaşları tarafından tanımlanmıştır ve günümüzde hem klinik hem de bilimsel araştırmalarda en yaygın kullanılan insülin direnci göstergesidir.
Formül
HOMA-IR = (Açlık İnsülini [μIU/mL] × Açlık Glukozu [mg/dL]) ÷ 405
SI birimlerinde ise bölen 22.5 olarak kullanılır (glukoz mmol/L olarak girildiğinde).
Değerlendirme
- < 2.0: İnsülin duyarlılığı normal.
- 2.0 - 2.5: Sınırda değer.
- 2.5 - 4.0: Hafif-orta derecede insülin direnci.
- > 4.0: Belirgin insülin direnci.
- > 5.0: Ciddi direnç, diyabet riski yüksek.
Etnik köken, yaş ve cinsiyete göre eşik değerler bir miktar değişebilir; Türk popülasyonu için genellikle 2.5-2.7 sınır kabul edilir.
Nasıl Ölçülür?
- Açlık süresi: En az 8-10 saatlik gece açlığı.
- Kan örneği: Aynı anda glukoz ve insülin bakılır.
- İlaç etkisi: Kortikosteroid, östrojen içeren doğum kontrolü insülini etkileyebilir.
- Menstrüel siklus: Siklusun erken folliküler fazında (2.-5. gün) bakılması önerilir.
HOMA-IR'nin Avantajları
- Hesaplaması kolaydır,
- Tek bir kan örneği yeterlidir,
- Popülasyon çalışmalarında yaygın kullanılır,
- Maliyeti düşüktür,
- OGTT kadar invaziv değildir.
Sınırlılıkları
- İnsülin tedavisi alanlarda kullanılamaz,
- İnsülin salgılayamayan tip 1 diyabette değersizdir,
- Farklı insülin ölçüm yöntemleri sonuçları etkileyebilir,
- OGTT veya hiperinsülinemik-öglisemik klemp kadar hassas değildir,
- Fizyolojik insülin pulse'larından etkilenebilir.
IVF ve Fertilite Değerlendirmesinde Rolü
Özellikle PCOS şüphesi olan hastalarda, obezitesi olan IVF adaylarında ve tekrarlayan gebelik kaybı yaşayanlarda HOMA-IR rutin taramanın parçasıdır. Yüksek HOMA-IR ile:
- Ovulasyon indüksiyonuna zayıf yanıt,
- IVF'te düşük oosit kalitesi,
- Daha düşük blastokist formasyon oranı,
- Daha yüksek OHSS riski,
- Daha yüksek erken gebelik kaybı oranı gözlenir.
Tedavi sonrası HOMA-IR takibi, yaşam tarzı değişikliklerinin ve metformin gibi ilaçların etkinliğini izlemek için kullanılabilir.
Klinik Karar Verme
HOMA-IR > 2.5 olan hastalarda:
- Beslenme danışmanlığı (düşük glisemik indeks),
- Haftada 150 dakika egzersiz,
- Gerekirse metformin 1500-2000 mg/gün,
- İnositol takviyesi,
- 3-6 ay sonra tekrar değerlendirme.
IVF planlanıyorsa bu optimizasyon süresi canlı doğum oranlarını önemli ölçüde artırır.
QUICKI ve Matsuda İndeksi ile Karşılaştırma
HOMA-IR dışında insülin direncini değerlendirmek için QUICKI (Quantitative Insulin Sensitivity Check Index) ve OGTT temelli Matsuda indeksi de kullanılır. QUICKI aynı iki veriyle (açlık glukozu ve insülini) hesaplanır ancak logaritmik dönüşüm sayesinde daha hassas olabilir. Matsuda indeksi ise oral glukoz yüklemesi sonrası çoklu zaman noktasından hesaplanır ve klinik araştırmalarda altın standarda (öglisemik klemp) daha yakın sonuç verir.
HOMA-β: Beta Hücre Fonksiyonu
HOMA-β = (360 × Açlık İnsülini) ÷ (Açlık Glukozu − 63). Bu formül, pankreas beta hücre kapasitesini tahmin eder. HOMA-IR ile birlikte değerlendirildiğinde direnç mi yoksa salınım bozukluğu mu olduğu ayırt edilebilir. PCOS hastalarında genellikle HOMA-β yüksektir (kompansatuar hiperinsülinemi), tip 2 diyabet progresyonu ile azalır.