Kromozom Nedir?
Kromozom, hücre çekirdeğinde DNA'nın histon proteinleri ile sıkı paketlenmiş halde bulunduğu genetik birimdir. İnsan somatik hücreleri 46 kromozom (23 çift) içerir; bunlardan 22 çifti otozomal kromozom, 1 çifti ise cinsiyet kromozomu (XX veya XY) şeklindedir.
İnsan karyotipi:
- Kadın: 46,XX
- Erkek: 46,XY
Kromozom Anatomisi
- Sentromer: Kromozomun ortasındaki bağlantı noktası
- Telomerler: Kromozomun uç kısımları; yaşlanma ile kısalır
- Kısa kol (p): "Petite" — kısa
- Uzun kol (q): "Queue" — uzun
- Kromatid: Replikasyondan sonraki yarım (iki kardeş kromatid bir arada)
Germ Hücreleri
Yumurta ve sperm hücreleri haploiddir (23 kromozom). Fertilizasyonla birleşince diploid zigot (46 kromozom) oluşur.
- Yumurta: 23,X
- Sperm: 23,X veya 23,Y
- Zigot: 46,XX (kız) veya 46,XY (erkek)
Kromozom Anomalileri
Sayısal Anomaliler (Aneuploidi)
Trizomiler (bir kromozom fazladan):
- Trizomi 21 (Down sendromu): 1/700 canlı doğum
- Trizomi 18 (Edwards sendromu): 1/5,000 canlı doğum; çoğu ilk yıl kaybedilir
- Trizomi 13 (Patau sendromu): 1/10,000 canlı doğum
- Trizomi 16: En yaygın düşük nedenidir; canlı doğum neredeyse imkansızdır
Monozomiler (bir kromozom eksik):
- Turner sendromu (45,X): 1/2,500 canlı doğan kız
- Otozomal monozomiler canlı doğumla uyumsuzdur
Seks kromozomu anomalileri:
- Klinefelter (47,XXY): 1/500-1,000 canlı doğan erkek; infertilite
- Triple X (47,XXX): Genellikle asemptomatik, hafif öğrenme güçlüğü
- XYY: Genellikle asemptomatik
Polyploidi:
- Triploidi (69,XXX veya 69,XXY): Molar gebelik veya erken kayıp
- Tetraploidi (92,XXXX): Canlı doğumla uyumsuz
Yapısal Anomaliler
Delesyonlar: Kromozom parçası eksik
- Cri-du-chat sendromu (5p delesyonu)
- DiGeorge sendromu (22q11.2 delesyonu)
- Prader-Willi / Angelman (15q11-13 delesyonu)
- Y kromozomu mikrodelesyonu (AZF)
Duplikasyonlar: Kromozom parçası fazladan
- Charcot-Marie-Tooth 1A (17p12)
Translokasyonlar: İki kromozom arası parça değişimi
- Dengeli (balansed): Fenotipi etkilemez ama gamet oluşumunda sorun; tekrarlayan gebelik kaybı
- Dengesiz (unbalanced): Fenotipi etkiler, genellikle düşük veya anomalili doğum
- Robertsonian translokasyon: Akrosentrik kromozomların (13, 14, 15, 21, 22) kısa kollarının kaynaşması — Down sendromu riski artar
Inversiyonlar: Kromozom parçası ters çevrilmiş
- Perisentrik (sentromeri içerir)
- Parasentrik (sentromer dışı)
- Genellikle fenotip normal; gamet oluşumunda sorun olabilir
Ring kromozomları: Halka şekli İzokromozomlar: Bir kolun iki kopyası, diğer kolun kaybı
Kromozomal Analiz (Karyotip)
Konvansiyonel Karyotip (G-banding)
- Kan örneğinden
- Yaklaşık 400-550 band resolüsyonu
- Sayısal ve büyük yapısal anomaliler saptanır
- 10-14 gün sürer
Yüksek Çözünürlük Karyotip
- 800-1,000 band
- Küçük yapısal anomaliler
FISH (Florescence In Situ Hybridization)
- Spesifik kromozom bölgelerini işaretler
- Belirli delesyonları saptar
- PGT için yüksek hızlı
Karyotype Array (CGH/SNP)
- Submikroskopik delesyon/duplikasyonlar
- Yüksek çözünürlük
- Balanced değişimleri saptayamaz
NGS (Next-Generation Sequencing)
- Preimplantasyon genetik test (PGT-A)
- Tüm genom kapsamı
- Daha yüksek hassasiyet
İnfertilitede Kromozomal Değerlendirme
Karyotip endikasyonları:
- Şiddetli oligospermi veya azospermi
- Prematür over yetmezliği
- Tekrarlayan gebelik kaybı (≥ 2 düşük)
- Ailede kromozomal anomali öyküsü
- Önceki çocukta kromozomal anomali
- Ambigüöz genital
PGT ve Kromozomlar
- PGT-A: Sayısal anomaliler (trizomi, monozomi)
- PGT-SR: Yapısal yeniden düzenlenmeler (translokasyon, inversiyon)
- PGT-M: Tek gen hastalıkları (kromozomal olmayan)
Yaş ve Kromozomal Anomali
Anne yaşı arttıkça yumurta kalitesi azalır ve kromozomal anomali riski artar:
- 25 yaş: Trizomi 21 riski 1/1,250
- 30 yaş: 1/950
- 35 yaş: 1/355
- 40 yaş: 1/100
- 45 yaş: 1/25
Erkek yaşı ise genellikle daha az etkili olsa da yeni mutasyon ve bazı otozomal dominant hastalık riski ile ilişkilidir (akondroplazi, Marfan).
Kromozomal Anomali Tarama Testleri
- İlk trimester kombine tarama: NT + beta-hCG + PAPP-A
- İkinci trimester dörtlü test: AFP + beta-hCG + uE3 + inhibin A
- NIPT (cell-free fetal DNA): Anne kanından Trizomi 21, 18, 13 ve seks kromozomu
- CVS (koryon villus biyopsisi): 10-13 hafta
- Amniosentez: 15-20 hafta
- PGT-A: Preimplantasyon (IVF sonrası)