Ovaryan Doku Dondurma Nedir?
Ovaryan doku dondurma (Ovarian Tissue Cryopreservation, OTC), overin kortikal tabakasından küçük parçaların laparoskopik olarak alınarak dondurulması ve saklanması işlemidir. Kortekste çok sayıda primordiyal folikül bulunur; dondurulan doku ileride geri nakledilerek over fonksiyonu ve doğurganlık yeniden sağlanabilir. 2019'dan itibaren ESHRE ve ASRM tarafından artık deneysel değil klinik standart olarak kabul edilmiştir.
Endikasyonlar
Onkofertilite
- Gonadotoksik kemoterapi veya pelvik radyoterapi öncesi
- Özellikle zaman baskısının yoğun olduğu hastalarda (stimülasyonla oosit toplamaya vakit yoksa)
- Prepubertal kız çocukları için tek fertilite koruma yöntemidir (oosit dondurma mümkün değildir)
- Kemik iliği nakli planlanan hastalar
- Agresif hematolojik maligniteler
Benign Endikasyonlar
- Ağır/derin endometriozis (tekrarlayan cerrahi planı)
- Aile öyküsü nedeniyle yüksek erken menopoz riski (ör. Frajil X premutasyon, BRCA1/2)
- Elektif fertilite koruma (seçili olgularda)
- Over çevresi cerrahi planlanan genç hastalar
Uygulama
Doku Alınması
- Laparoskopik ooforektomi (genellikle tek tam over) veya bir overin kortikal biyopsisi
- Genel anestezi altında, tipik olarak 30-60 dakika
- İşlem kanser tedavisine ertesi gün başlanabilecek hızda planlanır
Doku İşleme
- Korteks ince (1-2 mm) şeritlere ayrılır
- Slow freezing veya vitrifikasyon protokolleri
- Sıvı azotta -196 °C'de saklama
- KKTC/Türkiye'de yasal saklama süresi yönetmelikle tanımlanmıştır
Geri Nakil (Otolog Transplantasyon)
- Kanser remisyonu ve hastanın gebelik istemi sonrası
- Kalan over üzerine, periton boşluğuna veya karın ön duvarına yerleştirilebilir
- Revaskülarizasyon birkaç gün-hafta içinde başlar
- Ovaryan fonksiyon genellikle 3-6 ay içinde yeniden kurulur
- Transplant ömrü 2-7 yıl arasında değişir
Başarı Oranları
- Transplantasyon sonrası over fonksiyonunun geri dönme oranı: %90-95
- Doğal gebelik veya IVF ile canlı doğum oranı: %30-40
- 200'den fazla doğum dünya literatüründe raporlanmıştır
Avantajlar
- Puberte öncesi çocuklarda uygulanabilen tek yöntem
- Hızlı: Tedavi başlamadan birkaç gün önce yapılabilir
- Büyük sayıda folikül dondurma kapasitesi (binlerce primordiyal folikül)
- Yalnız fertilite değil, endokrin fonksiyon da (hormonel) geri gelir
Dezavantajlar ve Riskler
- Cerrahi risk (laparoskopi komplikasyonları)
- Hematolojik malignitelerde dokuya malign hücre kontaminasyonu teorik riski → lösemi/lenfoma hastalarında dikkat
- Sınırlı sayıda merkezde mevcut
- Transplant ömrü kısıtlıdır; birden fazla transplant gerekebilir
- Maliyet görece yüksektir
Kanser Güvenliği
Lösemi ve bazı lenfomalarda, donör overden alınan dokuda minimal rezidüel hastalık riski nedeniyle geri transplantasyon öncesi PCR, histoloji ve akım sitometrisi gibi moleküler/immünolojik testler önerilir. Meme kanseri, Hodgkin lenfoma, servikal veya endometrium kanseri gibi solid tümörlerde güvenlik profili genellikle iyidir.
Alternatif Kullanım: In Vitro Growth (IVG)
Transplantasyon uygun olmayan hastalarda (ör. kanser hücresi taşıma riski), dondurulmuş dokudan primordiyal foliküllerin laboratuvar ortamında olgunlaştırılması (IVG + IVM) üzerinde çalışılmaktadır; klinik başarı henüz sınırlıdır ancak hızla gelişmektedir.
KKTC/Türkiye'de Uygulama
Seçili merkezlerde OTC uygulanmaktadır. Kanser tanısı sonrası acil yönlendirme, multidisipliner onkofertilite konsültasyonu ve yasal çerçeve önem taşır.