Tüp bebek yolculuğumda ilk iki sikluste klinik bana getirdiği onam formlarını adeta bir kira sözleşmesi gibi imzalamıştım. Sekreter 'Burayı imzalayın, burayı paraflayın, burayı tarih atın,' diyordu, ben de mekanik olarak yapıyordum. 'Okudum, anladım,' yazılı yere imzayı atıyordum. Aslında okumamıştım, anlamamıştım.
Üçüncü siklusumda farklı bir şey yaptım. Eve onam formlarını götürmek istedim. Sekreter 'Genellikle burada imzalanır,' dedi. 'İlk önce evde okumak istiyorum, sonra getiririm,' dedim. Biraz tuhaf baktı ama izin verdi. O akşam mutfak masasında üç farklı form vardı önümde: tüp bebek tedavisi onam formu, embriyo dondurma onam formu, KVKK kapsamında verilerin işlenmesi onam formu.
İlk formu okuduğumda şaşırdım. İçinde söz konusu tedavinin riskleri tek tek yazılıydı. OHSS riski, anestezi komplikasyonları, çoklu gebelik riski, ektopik gebelik, düşük riski. Yumurta toplama sırasında yan organ yaralanması ihtimali. Bu cümleleri ilk defa görüyordum, oysa iki kez imzalamıştım.
İkinci form embriyo dondurma içindi. Burada çok önemli bir bölüm vardı: 'Embriyolarınızın saklama süresi azami beş yıldır. Bu süre dolduğunda yenileme ücretiyle uzatabilirsiniz. Çift olarak ayrılma durumunda, eşinizin onayı olmadan embriyoları kullanma hakkınız kalkar. Vefat durumunda, hukuki bir prosedür izlenir.' Bu bilgileri kimseye sormamıştım, hiç düşünmemiştim. Ya iki yıl sonra eşimden ayrılırsak? Ya beş yıl içinde başka bir hayatımız olursa?
Üçüncü form KVKK kapsamında verilerin işlenmesiyle ilgiliydi. Burada da çok şey vardı. Genetik bilgilerimin (PGT yapılırsa) hangi laboratuvarda işleneceği, ne kadar saklanacağı, üçüncü kişilerle paylaşılıp paylaşılmayacağı. 'Bilimsel araştırmalar için kullanılmasını kabul ediyor musunuz?' kutucukları vardı, daha önce hiç fark etmemiştim. İlk iki seferde bunları otomatik kabul etmişim sanırım.
O akşam eşimle saatlerce konuştuk. 'Ne yaparız, embriyo saklama süresi dolduğunda?' 'Ya bir aksilik olursa, kim karar verecek?' 'Bilimsel araştırma için verilerimin kullanılmasını kabul ediyor muyum?' Bunların hiçbiri klinikte cevaplanamayacak sorular değildi, ama biz hiç sormamıştık.
Ertesi gün kliniğe gittim. Doktorum biraz şaşırarak 'Sorularınız mı var?' dedi. Listemden tek tek sordum. Doktor sabırla cevap verdi.
Mesela embriyo saklama süresi. Türkiye'de embriyolar yasal olarak en fazla beş yıl saklanabiliyor, sonra yenilenmesi gerekiyor. Yenilemediğinizde imha ediliyor. Bunu bilmiyordum. Bu yüzden ya kullanma planımız olmalı ya yıllık ödeme planımız.
Çift olarak ayrılma durumunda embriyo kullanımı konusu ülke ülke değişiyor. Türkiye'de mevcut yönetmeliğe göre eşinizin onayı olmadan embriyoları kullanamazsınız. Bu büyük bir hukuki konu. İlk iki imzalamamda bunu bilmeden imza atmıştım.
KVKK formundaki 'bilimsel araştırma için kullanılma' kısmı için doktorum 'Bu sizin tercihiniz, kabul etmemeniz tedavinizi etkilemez,' dedi. Bunun böyle olduğunu önceki imzalarımda bilmiyordum. Yani önemli olmayan bir şey gibi imzalamıştım, oysa bir tercihti.
Üçüncü siklus için bütün formları yeniden imzaladım, bu sefer her sayfayı okuyarak. Bazı kutucukları farklı işaretledim. Mesela bilimsel araştırma için kullanılmasını kabul ettim, çünkü tıbbın ilerlemesine küçük bir katkım olsun istedim. Ama embriyolarımı belirsiz süre saklatmama, beş yılın sonunda kullanmadığım takdirde imhasına onay verdim.
Bu deneyim bana hasta hakları konusunda çok şey öğretti. Hekim hastasını bilgilendirmek zorundadır, evet, ama hasta da soru sormak zorundadır. Onam formu sadece bir kağıt parçası değildir, bir akti ifadedir. 'Ben bu süreci bilerek kabul ediyorum,' demektir.
Tüp bebek tedavisine başlayanlara şunları öneririm: Birincisi, onam formunu evde oturup okuyun. Klinikte heyecanlı olduğunuzdan, doktor odasındayken zihniniz dağınıkken kararlar alıyorsunuz. İkincisi, sorularınızı yazılı olarak hazırlayın. Üçüncüsü, kutucukları farklı işaretleyebileceğinizi unutmayın. Dördüncüsü, embriyo dondurma kararı yıllar sonrasını etkiler. Beşincisi, çiftler olarak bu konuları açık konuşun.
Üçüncü siklusum başarıyla sonuçlandı. Şu an gebeliğimin yedinci ayındayım. Onam formlarını gerçekten okuduğum gün, sadece hukuken değil, ruhen de bu sürecin sahibi oldum.